Nghề không gọi được tên — Truyện châm biếm về chuyển đổi tổ chức

Mọi nhân vật trong loạt truyện này đều là hư cấu. Mọi sự trùng hợp về tình tiết, chức danh và tên tuổi là hoàn toàn ngẫu nhiên. Hoặc không.

Mười lăm năm nay, mẹ Nhân vẫn giới thiệu con trai mình bằng đúng bốn chữ: "làm trên ngân hàng".

Khi hàng xóm hỏi kỹ hơn — làm gì trên ngân hàng, cho vay hay giữ tiền — mẹ anh khoát tay, giọng vừa tự hào vừa mơ hồ: "Nó làm... trên đó. Máy móc, máy tính, cao cấp lắm." Rồi bà chuyển nhanh sang chuyện thằng cháu vừa đậu lớp mười, một chủ đề mà ai cũng gọi được tên.

Nhân không trách mẹ. Vì chính anh, nếu phải nói trong một câu mình làm gì, cũng sẽ ậm ừ y hệt.

Có lần vợ anh ngồi điền tờ khai nhập học cho con. Đến ô "nghề nghiệp của cha", cô dừng bút.

"Anh ơi, em ghi gì đây?"

Đây lẽ ra là một câu dễ. "Thì... ghi anh làm ngân hàng."

"Nhưng anh có đếm tiền đâu. Anh có cho ai vay đâu. Cô giáo hỏi lại thì em nói sao?"

Nhân định bảo cứ ghi "chuyên viên ngân hàng" cho xong. Nhưng anh biết thừa mình không phải cái mà người ta hình dung khi nghe ba chữ đó. Anh không ngồi quầy. Anh không ký một hợp đồng tín dụng nào. Trong mười lăm năm, anh chưa từng chạm vào một tờ tiền của ngân hàng theo nghĩa đen.

Cuối cùng vợ anh ghi "nhân viên văn phòng". Gọn. An toàn. Và sai một cách lịch sự.

Họp lớp cấp ba, thằng bạn làm xây dựng vỗ vai anh: "Tao xây nhà, chỉ tay là thấy. Còn mày làm gì ấy nhỉ?"

Nhân hít một hơi, và làm cái việc anh đã luyện nhiều năm: giải thích nghề mình. Anh nói về "chuyển đổi số", về "tối ưu quy trình", về "đưa ngân hàng lên nền tảng số". Thằng bạn gật gù, mắt hơi đờ, đúng cái gật của người đang chờ mình nói xong để quay sang gắp mồi. Khi anh dứt lời, nó kết luận, rất chân thành: "À, ý mày là mày làm IT."

Nhân định cãi. Rồi thôi. "IT" ít ra còn gọi được tên. Cái anh làm thì không.

Tệ nhất là hôm con gái anh, bảy tuổi, làm bài tập vẽ "nghề của bố mẹ". Mẹ bạn này là bác sĩ — vẽ cái ống nghe. Bố bạn kia lái xe — vẽ cái vô lăng. Con bé quay sang anh: "Ba ơi, con vẽ ba đang làm gì?"

Nhân ngồi im khá lâu.

Anh không làm ra cái gì cầm được. Không bán cái gì. Không sửa cái gì hỏng. Cả ngày anh họp, anh vẽ slide, anh "align", anh đẩy những thứ vô hình từ ô này sang ô khác trên những cái bảng mà sang năm sẽ không ai mở lại.

Cuối cùng anh bảo con: "Con vẽ ba ngồi họp nhé." Con bé vẽ một cái bàn dài, nhiều người, và phía trên đầu mỗi người là một quả bóng thoại trống rỗng. Nhân nhìn bức tranh, và thấy nó chính xác đến đau lòng.

Anh từng tự an ủi rằng một nghề không gọi được tên thì cũng chưa chắc là vô dụng. Có những thứ quan trọng vốn vô hình: niềm tin, văn hóa, "chuyển đổi". Anh tin thế. Anh cần tin thế.

Nhưng có một điều mà mười lăm năm sau Nhân mới nhận ra, và nó buồn cười theo cái kiểu làm người ta hơi lạnh sống lưng.

Một cái nghề vô hình đến mức không đổi nổi một thứ gì cụ thể — không bỏ nổi một bước phê duyệt thừa, không khai tử nổi một file Excel tám tuổi, không rút nổi một cuộc họp ba tiếng đáng lẽ là một email — cái nghề đó, hóa ra, lại vừa đủ sức đổi đúng một thứ rất cụ thể.

Nó đổi chính người làm ra nó.

Tôi kể bạn nghe chuyện Nhân, không phải vì anh đặc biệt. Mà vì ngược lại.

Trong ngân hàng nào cũng có một vài người như anh. Một người làm cái nghề mà mẹ không gọi được tên, vợ ghi đại cho qua, bạn tưởng là IT, con vẽ thành mấy quả bóng thoại trống. Một người đến để thay đổi tổ chức — rồi rất từ từ, rất lịch sự, bị tổ chức thay đổi ngược lại, mà không hề hay biết.

Nhân không nhớ mình đã trở thành người của tổ chức vào lúc nào. Không có một ngày cụ thể. Chỉ có những cái ngày anh từng tưởng là chiến thắng nhỏ — mỗi lần anh đụng vào một sự vô lý của chuyển đổi, sự vô lý đó lại, rất nhã nhặn, đụng lại anh.

Và câu chuyện của Nhân bắt đầu.