Bức tường không ai dám đụng — Truyện châm biếm về chuyển đổi tổ chức

Mọi nhân vật trong loạt truyện này đều là hư cấu. Mọi sự trùng hợp về tình tiết, chức danh và tên tuổi là hoàn toàn ngẫu nhiên. Hoặc không.

Nhân biết dự án của mình sẽ thắng, vì anh đã chuẩn bị một slide đẹp đến mức chính anh cũng hơi cảm động khi xem lại.

Dự án A — dự án của anh — có mọi thứ. Business case chặt như đai ốc. ROI mười tám tháng hoàn vốn, con số đẹp tới mức anh phải kiểm tra lại ba lần vì sợ nó đẹp giả. Khách hàng hưởng lợi. Nhân viên hưởng lợi. Rủi ro được kiểm soát. Công nghệ khả thi. Đến cả phông chữ cũng hưởng lợi, vì anh đã chọn một phông rất tin cậy.

Đối thủ là dự án B.

Dự án B do phòng của anh Khải đề xuất. Nó nhạt. Nó không giải quyết vấn đề gì cấp bách. Slide của nó dùng template mặc định, cái template mà Microsoft tặng kèm và không ai chọn vì tự trọng. ROI của B là "sẽ tạo nền tảng cho các sáng kiến tương lai" — một câu mà Nhân biết, theo kinh nghiệm, có nghĩa là "không có ROI".

Nếu nhìn bằng Excel, A thắng tuyệt đối.

Nhân nhìn bằng Excel. Đó là sai lầm đầu tiên của anh.

Cuộc họp phân bổ ngân sách diễn ra trong phòng lớn, máy lạnh mở số to. Nhân trình A. Anh trình hay. Anh có những khoảnh khắc gần như diễn thuyết. Khi anh chiếu cái biểu đồ ROI, có một giám đốc khẽ "ồ".

Anh Khải trình B. Anh Khải đọc slide. Đọc từng dòng. Đọc cả phần "next steps" mà ai cũng đã đọc trên màn hình. Giọng anh đều như đọc kinh.

Trình xong, cả phòng quay sang nhìn sếp Tổng.

Sếp Tổng gật gù. Rồi sếp nhìn Nhân — không phải cái nhìn lướt qua mà cái nhìn của người biết chính xác mình sắp nói gì và đã chấp nhận điều đó — rồi nói:

"Cả hai đều hay. Nhưng năm nay nguồn lực có hạn, mình nên tập trung. Dự án B đặt nền tảng tốt hơn cho định hướng dài hạn của nhà băng."

Định hướng dài hạn của nhà băng. Nhân ghi lại cụm đó vào sổ, bên cạnh một dấu chấm hỏi mà về sau anh sẽ thay bằng dấu chấm than, rồi thay bằng một cái mặt cười méo.

Dự án A của anh được "ghi nhận", "đánh giá cao", và "đưa vào danh mục xem xét cho giai đoạn sau".

Lại giai đoạn sau. Cái nghĩa địa lịch sự ấy giờ đã có thêm một cư dân: dự án tốt nhất Nhân từng làm.

Phần hài là Nhân không hiểu vì sao.

Anh ngồi lại sau họp, mở Excel ra, so lại từng dòng. A hơn B ở mọi cột. Mọi cột. Anh so tới cột thứ mười bốn thì bắt đầu nghi ngờ chính Excel. Có khi Excel sai. Có khi cả ngành tài chính sai. Có khi chỉ mình anh đúng và đó là lý do anh cô đơn.

Một quản lý trẻ trong nhóm anh, tên Phong, mắt vẫn còn cái loại sáng của người chưa họp đủ nhiều, tới bàn anh. Phong bức xúc thay sếp, điều rất dễ thương và rất vô dụng.

"Em không hiểu anh ơi," Phong nói. "Rõ ràng bên mình tốt hơn mà. Số liệu đây này. Sao lại duyệt cái B?"

Nhân định an ủi Phong bằng một câu sáo. Nhưng tự nhiên, không hiểu sao, anh hỏi ngược lại một câu. Cái câu mà nhiều năm sau anh nhận ra là khoảnh khắc anh bắt đầu hỏng.

"Em biết sponsor của B là ai không?"

Phong nói tên. Một phó tổng. Quyền lực, lâu năm, có vây cánh. Người mà, như Nhân sau này mới đủ can đảm để đếm, đã ngồi ở đúng vị trí đó qua ba đời tổng giám đốc, không kể đến là phong trào chuyển đổi nào cũng tung ra, cũng kết thúc.

"Giờ em trả lời anh câu này," Nhân nói. "Dự án A của mình, nếu nó chạy thành công, ai là người mất quyền?"

Phong mở miệng định trả lời ngay, rồi khựng lại. Cái khựng của một người vừa nhìn thấy một thứ mà sau đó sẽ không nhìn không thấy được nữa.

Vì dự án A của Nhân, để chạy được, phải gom ba cái quy trình rời rạc về một đầu mối. Ba cái quy trình đang nằm ở ba phòng. Một trong ba phòng đó là của vị phó tổng đang chống lưng cho B.

Tức là dự án A của Nhân, cái dự án hoàn hảo, cái dự án ROI mười tám tháng, có một khuyết điểm chí mạng mà không cột Excel nào ghi: nó hay quá. Hay tới mức nếu nó chạy, sẽ có một người ở đầu bàn mất đi một mảnh lãnh thổ.

Và trong tổ chức, không ai bỏ phiếu cho cái dự án sẽ cắt mất một viên gạch khỏi bức tường mình đang dựa lưng.

Phong vẫn chưa chịu. Tuổi trẻ tài cao, Phong đề xuất "mình làm lại business case mạnh hơn nữa, thuyết phục hơn nữa".

Nhân nhìn Phong bằng ánh mắt của người nhìn lại chính mình mười năm trước, và thấy hơi thương.

"Em làm business case mạnh hơn," Nhân nói chậm rãi, "để thuyết phục một người mà vấn đề của ông ấy không phải là chưa bị thuyết phục. Vấn đề của ông ấy là ông ấy đã hiểu rồi. Hiểu rất rõ. Hiểu tới mức đó là lý do ông ấy phản đối."

Anh dừng một nhịp, rồi nói cái câu mà về sau anh sẽ tự ghét mình vì nói trơn tru tới vậy:

"Em không thua vì dự án em dở. Em thua vì dự án em tốt — tốt nhằm chỗ."

Phong im lặng. Cái im lặng đó, Nhân biết, chính là âm thanh của một bạn trẻ vừa già đi một chút.

Tối hôm đó, chạy xe về, kẹt xe, Nhân ghé ngang văn phòng lấy đồ thì chạm mặt sếp Tổng đang một mình đứng nhìn ra cửa sổ, ly cà phê nguội cầm trên tay.

Nhân định chào qua để về. Sếp Tổng quay lại, nhìn anh một cái, rồi nói — không ai yêu cầu, không ai mở cuộc — bằng giọng không phải giọng họp:

"Dự án A của em tốt thật. Anh biết."

Nhân đứng im.

"Nhưng có những trận mình biết mình đúng mà vẫn phải nhường," sếp Tổng tiếp, nhẹ như người nói chuyện thời tiết. "Không phải vì mình sai. Mà vì có những thứ quan trọng hơn việc đúng một trận."

Rồi sếp gật đầu chào, đi vào trong, đóng cửa phòng lại.

Nhân đứng ngoài hành lang, cầm cái túi xách, nghe tiếng điều hoà. Anh hiểu — và cái hiểu đó đau theo cách kỳ lạ — rằng sếp không nói thế vì bào chữa. Sếp nói thế vì thật. Sếp biết hết, từ đầu đến cuối, từ cái slide đẹp của anh cho tới cái lý do thật vì sao B được chọn. Và sếp đã chọn không đụng vào bức tường đó, không phải vì không dám, mà vì sếp đang giữ thăng bằng cho ba mươi ông trùm quyền lực cùng lúc, và một dự án — dù tốt đến mấy — không đáng để đổ cả toà nhà.

Đó là khoảnh khắc Nhân bắt đầu hiểu ra một điều.

Sếp cũng đã từng là anh. Và đã chọn sống sót thay vì thắng.

Buổi tối trong xe, kẹt đèn đỏ, Nhân làm một việc mà ba năm trước anh sẽ thấy ghê tởm: anh mở điện thoại, mở ghi chú, và vẽ. Không phải vẽ kiến trúc giải pháp. Không phải vẽ roadmap.

Anh vẽ một sơ đồ quyền lực.

Ai chống lưng ai. Ai từng cãi nhau với ai trong vụ sáp nhập năm kia. Ai sắp về hưu nên cần một "di sản". Ai vừa lên nên cần một "thắng lợi nhanh". Ai ghét ai tới mức sẵn sàng giết một dự án tốt chỉ để người kia không được ghi công.

Anh vẽ say sưa. Và đây là chỗ rùng mình: nó dễ hơn vẽ business case. Nó khớp với thực tế hơn mọi mô hình anh từng học. Nó dự đoán đúng. Cái sơ đồ xấu xí, không có trong sách nào, không bán được cho consultant nào — lại là cái bản đồ chính xác nhất về tổ chức mà anh từng có trong tay.

Lần sau, anh nghĩ, mình sẽ trình dự án sau khi xem bản đồ này. Không phải trước.

Vài tháng sau, có một dự án mới cần duyệt. Dự án của chính Nhân, lần này.

Trước khi trình, anh không mở Excel trước. Anh mở cái sơ đồ quyền lực. Anh ngồi tính: ai cần được mời ăn trưa trước, ai cần được "tham vấn" cho có cảm giác đồng tác giả, ai cần được để cho tưởng là ý tưởng của họ, cái phòng nào cần được chừa lại một mảnh lãnh thổ để khỏi phản đối.

Anh không còn hỏi: dự án này có đúng không?

Anh hỏi: dự án này sống được không?

Và nó sống. Trơn tru. Được duyệt trong mười lăm phút, ít hơn cả thời gian anh từng dành để chọn phông chữ.

Trên đường về, Phong — giờ đã bớt sáng mắt đi một chút — khen anh: "Anh giỏi thật. Anh đọc được tổ chức này như đọc sách."

Nhân cảm ơn. Anh không nói cho Phong biết rằng để đọc được tổ chức như đọc sách, anh đã phải thôi đọc một thứ khác. Thôi đọc cái câu hỏi cũ, cái câu hỏi ngây thơ, cái câu hỏi mà một anh chàng mê framework từng tin là quan trọng nhất trên đời: cái nào đúng?

Giờ anh chỉ đọc một câu: cái nào sống được?

Anh đã trở thành người biết điều của tổ chức.